Madde kullanım bozuklukları günümüzde çok yaygın olan hastalıklardandır. Bireysel acılara, kişiler arası sorunlara, yüksek maliyetlere neden olur.  Duygusal, sosyal ve bedensel alanlara etki eden oldukça karmaşık bir bozukluktur.

Madde bağımlılarında ilk göze çarpan özellikler fiziksel rahatsızlıklara sahip olmaları ve sosyal hayatı ihmal etmeleridir. Örneğin özensiz kıyafetler, iğne edilen yerlerin enfeksiyon kapması, kötü dişler, kontrol kaybı, unutkan olma, vurdumduymaz veya umursamaz olma, sorumluluklarını yerine getirmeme, işte/okulda ani performans düşüklüğü veya başarısız olma, çok zayıflama göze çarpan özelliklerden bazılarıdır.

DSM-5’te Madde Kullanım Bozukluğu (kısaltılmıştır)

Bir yıl içinde aşağıdakilerden en az ikisi kendini göstermeli, klinik açıdan belirgin bir sıkıntıya ve işlevsellikte düşmeye yol açmalıdır:

-İstendiğinden daha büyük ölçüde veya uzun süreli kullanım

-Maddeyi bırakmak veya kontrol altında tutmak için istek veya sonuç vermeyen çabalar

-Maddeyi elde etmek, kullanmak veya etkilerinden kurtulmak için gerekli etkinliklere çok zaman ayırma

-Madde kullanımı için çok büyük bir istek duyma veya kendini zorlanmış hissetme

-Tekrar eden kullanım sonucu sorumluluklarını yerine getirememe (işte, okulda, evde)

-Olumsuz etkilerine rağmen kullanıma devam etme (toplumsal ve kişiler arası sorunlar)

-Kullanımdan dolayı günlük etkinliklerin bırakılması veya azaltılması (iş, eğlence vb.)

-Tehlikeli olabilecek durumlarda dahi kullanmaya devam etme

-Olumsuz bedensel veya ruhsal etkilerinin bilinmesine rağmen kullanmayı sürdürme

-Maddeye tolerans gelişmiş olması (kullanımı arttırma veya aynı ölçülerde kullanıma karşılık azalan etki)

-Yoksunluk belirtileri (Bulantı, uykusuzluk, kusma, sinirlilik, bunaltı, huzursuzluk, saldırganlık, ishal, terleme, titreme, kas sızıları, ateş vb.). Her madde yoksunluk belirtisi göstermez.

DSM-5’te 10 ayrı madde kümesi tanımlanmıştır:

1)Alkol

2)Kafein

3)Kenevir (esrar)

4)Varsandıranlar (LSD, meskalin, fensiklidin vb.)

5)Uçucular (tiner, benzin, gazolin, bali vb.)

6)Opiyatlar (morfin, eroin, kodein, metadon vb.)

7)Dinginleştirici, uyutucu ve kaygı gidericiler (diazepam, klorazepat vb.)

8)Uyarıcılar (amfetamin, ekstazi, kokain vb.)

9)Tütün

10)Diğer bilinmeyen maddeler

Gündemde konusu sıkça geçen bir başka madde ise sentetik bir uyuşturucu olan bonzaidir. Bonzai laboratuvar ortamında üretilmiş kimyasal bir maddedir. Yüksek derecede bağımlılık yapan bir özelliğe sahiptir. Son yıllarda gençler arasında kullanımı yaygınlaşmakta ve ciddi hayati tehlikelere neden olmaktadır.

Çocuk ve Gençlerde Madde Kullanımı

Çocuk ve ergenlerin madde kullanımını etkileyen biyolojik-genetik, psikolojik ve sosyal faktörler vardır:

-İçinde bulundukları yakın çevrenin özellikleri: Ailede boşanma, madde kullanan rol model kişiler, aile ile anlaşamama

-İçinde bulundukları sosyal çevrenin özellikleri: Madde kullanan ve madde kullanımı için baskı yapan arkadaşlara sahip olma, bir gruba ait olma isteği, madde ile ilgili yapılan olumlu yorumlar

-İçinde bulundukları kültürün özellikleri: Yüksek suç işleme oranı, işsizlik, madde kullanımının kabul görülmesi, maddeye rahat erişebilme

-Kişilik özellikleri: Genetik yatkınlık, düşük benlik saygısı, merak, kendini kontrol edememe, kaygı, heyecan arama, acılarından kurtulma isteği

Madde Kullanım Bozukluğundan Koruyan Faktörler

-Kişilik özellikleri: Olumlu benlik saygısı, kendini gerçekçi bir şekilde eleştirebilme, stresli durumlara karşı uygun baş etme yöntemleri bulabilme, yararlı meşguliyetlere sahip olma, özgüven sahibi olma, hayatın olumlu yönlerini görebilme

-Ailenin özellikleri: Kötü alışkanlıkları olmayan, çocuklarına iyi örnek olabilen ebeveyn, samimi-sevecen paylaşımları çok olan aile ortamı

Diğer Sosyal Alanlara Olan Etkisi

Hastalığın sürdüğü durumlarda kişinin artık tüm yaşam faaliyetleri bu durumdan etkilenir. Kişi için en önemlisi madde yoksunluğundaki belirtilerden kurtulmaktır. Bunun için madde bağımlılığı olan kişinin bu maliyeti karşılamak için çeşitli yollara başvurması muhtemeldir (suç işleme, fuhuş, maddenin ticaretini yapma).

Nüksetme

Bağımlılık tedavisi sürecinde ve sonrasında hastalığın nüksetmesi çok sık rastlanan olaylardan biridir. Hastaların %70’i yaklaşık iki yıl kadar sonra tekrar madde kullanımına başlamaktadır. Büyük çoğunluğunda da tedavi bitiminden kısa bir süre sonra hastalık nüksedebilir. Nüksetmenin altında yatan nedenler arasında kritik hayat olayları, stresli durumlarla karşılaşma, stresle baş etmede yetersizlik gösterilebilir. Bununla birlikte, zor durumlarla etkili baş etme yöntemleri ve yüksek özgüven nüksetme olasılığını büyük oranda azaltır.

Tedavi Dönemi

-Hazırlık veya motivasyon dönemi: Aile hekimleri, uzman doktorlar, psikoterapistler ve bağımlılık ile ilgili tedavi merkezleri tarafından yürütülür. Kişinin değişime inanması ve bunu benimsemesi için motivasyonel görüşme teknikleri uygulanır.

-Yoksunluk dönemi: Huzursuzluk, titreme, terleme gibi yoksunluk belirtileriyle ve vücudun temizlenmesiyle ilgili sorunlar hastane ortamında nörolojik ve psikiyatrik servislerde tıbbi destekle yürütülür.

-Bırakma ve rehabilitasyon dönemi: Hastanın psikolojik, sosyal ve fiziksel olarak dengede tutulması sürecidir. Psikoterapistler, tıbbi uzmanlar ve sosyal hizmet uzmanları ortak çalışmasıyla yürütülür. Kişi maddeye neden başladığını, neden ihtiyaç duyduğunu bu destekler sayesinde anlamış olur.

-Tedavi sonrası dönemi: Madde bağımlılığıyla mücadele derneklerine katılma,  bağımlılık danışma merkezlerinden uzun süreli destek alma, nüksetmeyi önleme amacıyla psikiyatrist veya uzman psikolog tarafından yürütülen psikoterapi ve bu gibi merkezlerde adaptasyon süreçlerini kapsar.

Tedavi aşamasında madde kullanan kişinin maddeyi bırakmak için kararlı ve istekli olması gerekir. Ona bağımlılığını hatırlatacak ortamlardan uzak durması ve üzerinde bırakmış veya bırakacak olan zararlı etkilerini düşünmesi gerekir. Madde kullanmaya devam eden arkadaşlarla da görüşmemelidir. Madde alması teklif edildiğinde hayır demeyi bilmelidir. Olumsuz düşüncelerden zihnini arındırabilmedir. Sıkıntılı durumlarda madde kullanma isteği gelebilir. Böyle zamanlarda hayatta olumlu giden işleri, başarıları düşünmek, destek olabilecek bir yakına başvurmak yardımcı olur.

Ebeveynin, diğer aile üyelerinin ve arkadaşların tedaviye katılımı önemlidir. Bağımlılıkla ilgili gerekli bilgiye sahip olmak ve kişiye tedavi aşamasında destek olmak, tedavinin iyi yönde ilerlemesini ve kişinin yaşama ayak uydurma sürecini olumlu yönde etkiler.

Kaynaklar

Amerikan Psikiyatri Birliği, Ruhsal Bozuklukların Tanımsal ve Sayımsal Elkitabı, Beşinci Baskı (DSM-5) Tanı Ölçütleri Başvuru Elkitabı’ndan, (2014). çev. Köroğlu, E. Hekimler Yayın Birliği, Ankara.

Bühringer, G. & Metz, K. (2008). Störungen durch Konsum von Alkohol und illegalen Drogen. In J. Margraf & S. Schneider (Hrsg.), Lehrbuch der Verhaltenstherapie (3. Auflage, Band 2, S. 345-370). Heidelberg: Springer.

Bonzai Nedir?

Bonzai sentetik bir psikoaktif maddedir. Laboratuvar ortamında üretilen ve tamamen kimyasal olan bu madde bitkilerin üzerine püskürtülerek bitkisel bir ürün olarak satılır. Bu kurutulmuş bitki ve kimyasallar, zihin değiştirici etkiye sahiptir. Maddede kullanılan kimyasallar zehirli olduğundan esrara kıyasla çok daha zarar vericidir. İçen kişiler üzerinde büyük etkileri vardır. Beyin hücrelerinde kısa sürede hasara neden olur. Genellikle sigara şeklinde kullanılır. Türkiye’de bonzai alınması, satılması, kullanılması ve bulundurulması 2011’de yasaklanmıştır.

Etkileri nelerdir?

Bonzai karaciğer, kalp ve böbrek gibi birçok organda hasara neden olur. Kullanıcılarında ağız kuruluğu, geçici körlük, açlık hissi, kan basıncında artma, çarpıntı, dolaşım problemleri, geçici felç durumu gibi fiziksel etkiler gösterebilir. Ayrıca hayal görme, nerede olduğunu bilememe, akıl karışıklığı gibi algıda değişiklikler de ortaya çıkabilir. Aşırı endişe, şüphecilik, halüsinasyon gibi psikotik belirtiler ortaya çıktığında kişi gerçeği değerlendirmede güçlük yaşar ve bu durum ciddi hayati tehlikelere neden olabilir.

Bu gibi sentetik uyuşturucularda kişi maddeye kolayca tolerans geliştirebilir ve maddeyi kullanma miktarını hızlıca arttırabilir. Bu da maddenin yüksek derecede bağımlılık yapan bir özellikte olduğunu gösterir.

Kullanımı neden artmaktadır?

AMATEM kliniği rakamsal değerlerine göre 2009’dan beri rastlanılan bonzai 18-30 yaş arasında daha fazla kullanılmakta ve madde kullanım yaşı 13-14 yaşlara kadar düşmektedir.

Gençlerin maddeye yönelmesinde kişisel faktörler ve içinde bulundukları ailevi/çevresel durumlar söz konusu olabilir. Ergenlik döneminin getirdiği karmaşık ruh hali, yeni şeylere merak duyma, heyecan arama isteği, duygularını kontrol edememe, sorumluluklarından kaçma umudu gençleri maddeye yönelten nedenler arasındadır. Bu dönemde gençler bir yandan kendi benliklerini keşfederken bir yandan da aileyi ve toplumu memnun etme kaygısı içindedirler. Ama her genç bu dönemi başarılı bir şekilde atlatamaz. Sorunlarla baş etmeyi öğrenememiş bir genç çareyi madde kullanmakta bulabilir. Parçalanmış aileler, evdeki huzursuzluk, ebeveynle sağlıklı iletişim kuramama, stres altında olma ve travmatik deneyimler, gençlerin huzuru başka yerlerde aramasına ve madde gibi başka dayanak noktaları bulmasına sebebiyet verebilir. Özellikle özgüveni düşük gençlerde bu duruma daha sık rastlanır.

Gençleri maddeye yönelten bir başka neden ise kişinin madde kullanan, madde kullanması için baskı yapan, maddeyle ilgili olumlu ve yanlış bilgiler veren arkadaş çevresidir. Genç, bir gruba ait olma ihtiyacını bu maddeyi kullanarak ve bu maddeyi kullanan arkadaş gruplarına dâhil olarak giderebilir. Sürekli madde kullanan kişilerle zaman geçirmek de kullanma isteğini arttırır ve bu durum, maddeyi bırakmayı zorlaştırır.

Kullanımı nasıl önlenir ve nasıl tedavi edilir?

Gençlerin madde kullanmasını önleyebilmek için öncelikle olumlu ilişkilerin ve sağlıklı iletişimin olduğu, samimi ve huzurlu bir aile ortamı önemlidir. Aile, çocuklarına iyi örnek olabildiği gibi hata yaptıklarında dahi yanlarında olacağını onlara hissettirmelidir. Çocuklarına zor durumlarla nasıl başa çıkabileceğini öğretmeli, onları yararlı hobilere yönlendirmeli ve boş kalmalarına fırsat vermemelidir. Başarılı oldukları konulara teşvik etmeli ve böylelikle özgüven sahibi olmalarını sağlamalıdır. Ayrıca madde kullanımının kötü etkilerine karşı okullar ve aileler gençleri bilinçlendirmelidir.

Herhangi bir nedenle madde kullanmaya başlayan genç için tedavi, uzman psikolog, tıp doktoru ve sosyal hizmet uzmanı iş birliği içinde olmalıdır. Öncelikle kişi bağımlılıkla ilgili merkezlerde tedaviye hazır hale getirilip, motive edilir. Ardından vücudun temizlenmesi ve yoksunluk belirtilerinin giderilmesi için hastanede, nörolojik ve psikiyatrik servislerde tıbbı müdahalede bulunulur. Sonrasında kişinin psikolojik, sosyal ve fiziksel olarak dengede tutulması sağlanır. Kişi maddeye neden başladığını, neden ihtiyaç duyduğunu, bu destekler sayesinde anlamış olur. Tedavi sonrası bağımlılığın tekrar nüksetmesini önlemek amacıyla psikoterapiler bir süre daha devam eder.

Bunun yanında kişinin maddeyi bırakmak için istekli ve kararlı olması gerekir. Kişi, madde kullanan arkadaşlarla bir daha görüşmemeli ve ona madde kullanmayı hatırlatacak ortamlardan uzak durmalıdır. Madde kullanmak istediği zaman maddenin duygusal, sosyal ve bedensel etkilerini aklına getirmeli ve bu durumlarda ona destek olabilecek kişilere ulaşmalıdır. Maddeyi bırakamama gibi düşünceleri aklından çıkarmalı, daima umutlu olmalı ve bu konuda motivasyonunu yüksek tutmalıdır. Aile ve arkadaşların da kişinin yanında olması, tedavi aşamasında teşvik ve yardım etmesi çok önemlidir.

Kaynaklar:

http://www.iha.com.tr/haber-tehlikenin-adi-bonzai-374998/

http://yenicedh.gov.tr/shared/gidilecek?pageid=88&id=93

http://www.batem.info.tr/maddeler/bonzai/